Otwarty dostęp (OA)

Idea open access – otwartego dostępu do wiedzy

Otwarty dostęp (OD, open access, OA) to wolny, bezpłatny, ale też powszechny, trwały i natychmiastowy dostęp do danych i publikacji elektronicznych o charakterze naukowym oraz edukacyjnym. Każdy użytkownik sieci ma prawo czytać, kopiować, drukować, rozpowszechniać, indeksować, cytować oraz przeszukiwać zasoby otwarte, w tym pełne teksty artykułów opublikowanych w modelu open access, bez ograniczeń finansowych, prawnych i technicznych, przy zachowaniu praw autorskich.

Deklaracja Berlińska z 2004 r. definiuje otwarty dostęp do zasobów jako możliwość wykorzystania nieograniczonych źródeł wiedzy i dziedzictwa kulturowego, która powinna być aprobowana przez społeczność naukową.

Dwa główne modele ruchu open access to:

  • repozytoria otwarte – tzw. zielona droga: archiwizacja kopii własnej pracy w otwartych archiwach
  • czasopisma otwarte – tzw. złota droga: publikowanie w recenzowanych czasopismach naukowych z otwartym dostępem.

Istnieje też wiele innych otwartych zasobów, ważnych dla nauki i edukacji:

Stosowanie w ww. serwisach standardowego opisu bibliograficznego oraz oprogramowania zgodnego z protokołem OAI-PMH gwarantuje, że metadane są indeksowane przez multiwyszukiwarki OA.

Otwarty dostęp:

  • Directory of Open Access Journals notuje 11 156 recenzowanych czasopism otwartych, w tym 506 polskich
  • liczba repozytoriów według Directory of Open Access Repositories – 3 500
  • centralny katalog zasobów otwartych OAIster rejestruje ponad 50 mln obiektów cyfrowych rekordów od ponad 2 000 dostawców danych.


Repozytoria otwarte

Repozytoria otwarte to archiwa cyfrowe tworzone zazwyczaj przez instytucje naukowe. Materiały do nich gromadzi się na zasadzie autoarchiwizacji (ang. self-archiving), polegającej na deponowaniu dokumentu cyfrowego przez samego autora albo przy udziale pośrednika (np. bibliotekarza), nadającego metadane i odpowiedni format dokumentu (ang. mediated deposit).

Deponowanie prac przez autorów bądź właścicieli majątkowych praw autorskich oznacza jednocześnie zgodę na przechowywanie i udostępnianie online materiałów przesłanych do repozytorium. Narzędziem sprawdzania polityki wydawców wobec praw autorskich i autoarchiwizacji w otwartych archiwach jest projekt SHERPA/ROMEO – dane o ponad 2 500 wydawcach. 41% wydawców z listy zezwala na różnych warunkach na zamieszczanie artykułów (preprintów i/lub postprintów) w sieci.

Repozytoria przechowują dokumenty utworzone jako elektroniczne (ang. born digital), a wśród nich: cyfrowe artykuły z czasopism (nierecenzowane preprinty, jak i recenzowane postprinty), referaty i prezentacje z konferencji, raporty techniczne, prace magisterskie, rozprawy doktorskie i habilitacyjne, materiały szkoleniowe i inne. Formaty dokumentów to pliki tekstowe, graficzne, dźwiękowe, audiowizualne, itp.

Repozytoria dzieli się na:

  • instytucjonalne – publikowany i niepublikowany dorobek naukowy jednej lub kilku instytucji,
  • dziedzinowe – dokumenty z jednej/kliku dziedzin wiedzy, bez względu na miejsce ich opracowania.

Najbardziej znane repozytoria dziedzinowe:

Repozytoria surowych danych badawczych:

Wykazy i wyszukiwarki repozytoriów:


Czasopisma otwarte (open access)

Otwarte czasopisma (open access) to elektroniczne periodyki, zazwyczaj recenzowane, bezpłatnie udostępniane w internecie. Model finansowania czasopism otwartych zakłada obciążanie autorów bądź wydawców kosztami publikowania (recenzje, udostępnienie, archiwizacja w sieci, itp.).

Dostęp do czasopism OA w praktyce nie zawsze jest bezwarunkowo otwarty i pełny. Zdarza się też dostęp tzw. opóźniony, krótkoterminowy, dla wybranych treści, częściowy, zdublowany, hybrydowy, wspomagający czy zminimalizowany. Każdy wydawca informuje szczegółowo o zasadach korzystania z treści online.

Wielodziedzinowe katalogi i wyszukiwarki artykułów z czasopism otwartych:

  • DOAJ Directory of Open Access Journals – wielodziedzinowy katalog otwartych czasopism naukowych, wydawanych w wielu krajach; umożliwia przeglądanie wg alfabetu i wg dziedzin oraz wyszukiwanie wg słów z tytułu. Wykaz zawiera 11 156 tytułów (w tym 506 z Polski)
  • ROAD Directory of Open Access Scholarly Resources – katalog zasobów naukowych w otwartym dostępie (z 17 źródeł, np. DOAJ, PubMed) posiadających międzynarodowy numer ISSN, w tym: czasopism, materiałów konferencyjnych i repozytoriów instytucjonalnych
  • Elektronische Zeitschriftenbibliothek EZB – wykaz czasopism dostępnych bezpłatnie, w tym publikowanych w modelu open access
  • PubMedCentral – archiwum artykułów z zakresu medycyny i dziedzin pokrewnych
  • ABC Chemistry – katalog czasopism z zakresu chemii.

Strony wydawców OA i dziedzinowe serwisy czasopism OA:


Otwarte zasoby edukacyjne

Otwarte zasoby edukacyjne to światowa społeczność współpracująca przy tworzeniu wspólnych, powszechnie dostępnych zasobów edukacyjnych, udostępnianych wraz z prawem do ich dalszego wykorzystywania i adaptacji:


Biblioteki cyfrowe i inne zasoby

Biblioteki cyfrowe zawierają zazwyczaj zdigitalizowane wersje rękopisów i druków ze zbiorów własnych bibliotek (np. książek, czasopism, map, zdjęć, grafiki, obiektów audio i wideo, muzealiów, archiwaliów itp.) lub prace utworzone jako elektroniczne (ang. born digital). Biblioteki cyfrowe pełnią niekiedy funkcję repozytoriów instytucjonalnych, jeśli poza w/w zasobami gromadzą też publikacje naukowe powstałe w macierzystej instytucji.

Większość pełnych tekstów publikacji można czytać i wykorzystywać bez ograniczeń, z zachowaniem praw autorskich. Dostęp do wybranych dokumentów może być ograniczony do sieci uczelnianej.

Wybrane biblioteki cyfrowe i inne publikacje elektroniczne:


Multiwyszukiwarki zasobów otwartych

Specjalistyczne multiwyszukiwarki, które indeksują i przeszukują jednocześnie otwarte zasoby (metadane i/lub pełen tekst) wszystkich albo wybranych repozytoriów, czasopism i bibliotek cyfrowych:

  • BASE – zintegrowana wyszukiwarka Uniwersytetu w Bielefeld, przeszukująca ok. 6 tys. serwisów, w tym otwartych repozytoriów (ponad 123 mln dokumentów)
  • OAIster – wyszukiwarka dokumentów elektronicznych (książek, artykułów, plików audio i video, grafiki itp.); ponad 50 mln rekordów z ponad 2 000 kolekcji
  • OpenAIRE – multiwyszukiwarka ok. 18 mln otwartych publikacji naukowych z ok. 10 tys. repozytoriów i czasopism krajów UE
  • Paperity – agregator artykułów w otwartym dostępie z ponad 4,7 tys. czasopism
  • CORE – agregator repozytoriów i czasopism w wolnym dostępie
  • DART-Europe – baza metadanych umożliwiająca dotarcie do prac doktorskich w wolnym dostępie,
    obronionych w Europie
  • Google Scholar
  • Google Book Search
  • CC Search – wyszukiwanie zasobów (w tym grafiki, zdjęć, filmów) pozwalających na dowolne wykorzystanie
  • OpenGrey – informacje bibliograficzne i/lub pełne teksty tzw. szarej literatury opublikowanej w Europie.


Inne przydatne linki


BIBLIOTEKA GŁÓWNA
Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego
im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich
85-796 Bydgoszcz, Al. prof. S. Kaliskiego 7
tel. +48 52 340-8056, +48 52 340-8063
biblioteka@utp.edu.pl